Thêm một cách hiểu bài thơ Độc tiểu thanh kí PGS Nguyễn Văn Hoàn Viện văn học



        
Không chỉ Truyện Kiều, tác phẩm chủ yếu của Nguyễn Du, mà có khi chỉ một bài thơ nhỏ của ông cũng có một hoàn cảnh sáng tác riêng, một lịch sử lưu truyền riêng, liên quan đến một khía cạnh tâm sự của nhà thơ ở một thời điểm nhất định, việc hiểu rõ các nhân tố này sẽ là căn cứ cần thiết để hiểu đúng ý nghĩa và giá trị của bài thơ. Tất nhiên người đọc cũng có thể hiểu một tác phẩm theo cách của bà cụ trong thơ Tế Hanh:
Tôi về Nghi Xuân
Hỏi quê nhà thi sĩ
Một bà cụ trả lời tôi giản dị:
Nguyễn Du nào tôi chẳng nhớ tên!(1)
Bà cụ không nhớ tên tác giả nhưng vẫn có thể thuộc lòng tác phẩm và có cách hiểu riêng về tác phẩm, dựa trên những kinh nghiệm "bể dâu" của cuộc đời mình. Người ta cũng nói đến cách đọc ngữ văn thuần tuý, chỉ căn cứ vào câu, chữ và cấu trúc văn bản để tìm hiểu tác phẩm. Nhưng một phương pháp nghiên cứu văn học hoàn chỉnh vẫn đòi hỏi phải tìm hiểu tác phẩm theo một quy trình khép kín, từ tác giả, thời đại đến tác phẩm và từ tác phẩm đến người đọc, kể cả các thế hệ người đọc của các thời đại nối tiếp nhau.
 
Bài thơ Độc Tiểu Thanh ký nếu kể cả đầu đề chỉ có 60 chữ nhưng từ xưa đến nay đã làm tốn khá nhiều giấy mực. Gần đây Nguyễn Đăng Na lại viết một bài dài trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học (số 6-2006), trích dẫn tư liệu từ sách cổ Trung Hoa đến tài liệu trên mạng Internet(2). Bài viết của bạn đồng nghiệp đã thôi thúc tôi hoàn thành bài này - vốn đã được khởi thảo từ lâu - nhằm góp thêm một ít tư liệu, từ cơ sở đó gợi lên một cách hiểu bài Độc Tiểu Thanh ký của Nguyễn Du.
 
I. Hành trình Độc tiểu thanh ký đi đến với công chúng
 
Không phải là chỉ từ năm 1993, khi có ý kiến phê bình việc dịch nghĩa, dịch thơ bài Độc Tiểu Thanh ký trong sách giáo khoa Văn 10(3), thì giới nghiên cứu mới thực sự chú ý đến bài thơ này và đã tạo ra một cuộc tranh luận khá sôi nổi như Nguyễn Đăng Na đã viết. Sự thực một sự việc tương tự đã xẩy ra từ hơn nửa thế kỷ trước.
 
Năm 1924 trong cuốn Truyện cụ Nguyễn Du, hai tác giả là Phó bảng Phan Sĩ Bàng và Giải nguyên Lê Thước, dựa theo ý kiến của ông Nghè Nguyễn Mai, thuộc thế hệ thứ mười của dòng họ Nguyễn Tiên Điền, lần đầu tiên công bố hai câu cuối của bài này và giới thiệu là lời khẩu chiếm của Nguyễn Du trước khi mất.
 
Bàn về tâm sự Nguyễn Du hai ông đã viết: "Ngài là một người vẫn có tính hay sầu mà lại sinh vào buổi loạn lạc, gặp nhiều những cảnh sầu, phải làm những điều bất đắc dĩ, cho nên cái tình sầu của ngài cứ đeo đẳng mãi với cái thân thế của ngài, cho đến lúc lâm chung cũng còn chưa hết, xem như lúc ngài mất có câu khẩu chiếm như thế này thời đủ biết:
 
Bất tri tam bách dư niên hậu,
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như.
(Ba trăm năm lẻ qua rồi.
Trên trần biết có còn ai khóc mình?"(4)).
 
Năm 1925 Phó bảng Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim "hiệu khảo" Truyện Kiều. Lời tựa do Trần Trọng Kim viết, cũng theo chiều hướng nhận định đó: "Vì thời thế bắt buộc, khiến tiên sinh không giữ được cái nghĩa trung thần bất sự nhị quân… Bởi thế nên khi tiên sinh sắp mất có khẩu chiếm hai câu rằng:
 
Bất tri tam bách dư niên hậu,
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như?"(5).
 
Nhà học giả Phan Văn Hùm ở miền Nam cũng tán đồng ý kiến đó: "Tính ra từ năm Gia tĩnh triều Minh (1522) đến năm Canh thìn (1820) thì sẽ sít số 300 năm. Vậy đến ngày chết Nguyễn Du vẫn mang canh cánh bên lòng Truyện Thuý Kiều mà nhớ rằng, mình khéo dư nước mắt khóc người ở 300 năm trước mình, rồi nhân đó mà liên tưởng nghĩ đến sau mình 300 năm không biết có ai khóc giùm mình như mình đã khóc Thuý Kiều chăng"(6).
 
Như vậy là cho đến khoảng 1924-1925 người đọc vẫn chưa tiếp cận được với toàn bộ bài Độc Tiểu Thanh ký, gồm 8 câu, mà chỉ mới biết có hai câu cuối cùng, được xem là hai câu khẩu chiếm của nhà thơ trước lúc lâm chung. Tình tiết này có vẻ cũng phù hợp với những điều mà sử sách triều Nguyễn - Đại Nam chính biên liệt truyện - ghi chép về